De belangrijkste geschiedenisles die je nooit kreeg

Over de grote inflatie in Frankrijk van voor en tijdens de Franse Revolutie, en over hoe vandaag de dag hetzelfde staat te gebeuren.

> Printversie van dit artikel (12pgs., pdf 4 mb)
> oorspronkelijke blogpost
> publicatie op goldonomic.be

De eerste grote inflatie van de moderne tijd vond plaats tijdens de Franse Revolutie. Ze werd veroorzaakt doordat de overheid zwaar in de schulden zat en geld uit het niets liet bijdrukken om haar schulden en interesten te kunnen blijven betalen. De bevolking zag de waarde van haar spaarcenten verdampen en kwam protesterend de straat op.

In het Europa van vandaag, met huizenhoge overheidsschulden en een papiergeld dat makkelijker dan ooit wordt vermenigvuldigd, herbergt de episode van het Franse geld een waarschuwing van formaat. Daarmee is ze een van de belangrijkste geschiedenislessen die we op school nooit hebben geleerd.


De Franse schuldenput en de uitvinding van de "assignats"

Hoge staatsschuld wordt vandaag als iets normaals gezien. Echter vroeger hadden overheden geen schulden op naam van hun burgers. Toen ze dat wel begonnen te hebben, werd de grootte en het gevaar van die schulden zoveel mogelijk verborgen gehouden voor het grote publiek.

De kiem van de Franse staatsschuld werd gelegd in het jaar 1522, toen de oorlogszuchtige Frans I ontdekte dat de schatkist leeg was. Nadat hij geld had afgeperst van verschillende steden, handelaren, bankiers en ook bij de Kerk (waarvan hij zelfs gouden heiligenbeelden tot geld liet omsmelten), kwam hij op het idee om voor 200.000 livres schuldpapier uit te schrijven, gegarandeerd door de staat zelf, d.w.z. door de Franse belastingbetalers. Dat alles om persoonlijke vete van de vorst met Karel de Vijfde, Keizer van het toenmalige Duitsland, te financieren. Het was het begin van een opeenstapeling van staatsschuld, die daarna van de ene generatie heersers aan de andere doorgegeven werd.

Tot aan de vooravond van de Franse Revolutie was er echter officieel geen vuiltje aan de lucht. Zo beweerde voormalig bankier en toenmalig minister van financiën Jacques Necker (de Didier Reynders of Wouter Bos van zijn tijd) in 1781 in zijn wijdverspreide "Financieel rapport aan de koning" dat de balans van de Franse staat positief was, met zelfs een jaarlijks overschot van 10 miljoen livres. Niets was echter minder waar. Het positieve rapport was enkel bedoeld om de Franse staat als kredietwaardig voor te stellen. De grote opdracht voor Necker, die in een vorig leven een rijke bankier was geweest, was namelijk om via zijn internationale contacten nieuwe kredieten voor het virtueel failliete Frankrijk aan te trekken. Hij kweet zich met grote toewijding aan deze taak. Zo leende hij van Genève, van Nederland en van de opkomende Verenigde Staten. Historici schatten dat Necker in de vier jaar na 1777 maar liefst 520 miljoen livres aan nieuwe leningen had afgesloten.(1)

Zoals we verder in dit artikel zullen zien was de torenhoge Franse staatsschuld een belangrijke oorzaak (zoniet de belangrijkste) van de economische en politieke depressie die rechtstreeks aanleiding gaf tot de Franse Revolutie. De staatsschuld gaf aanleiding tot het printen van papiergeld, wat leidde tot inflatie, economische rampspoed, en een woedende bevolking die niets te verliezen had.  


Andrew Dickson White, briljant leraar

Het standaardwerk over dit scharnierpunt in de geschiedenis werd in 1915 geschreven door Andrew Dickson White, oprichter van de Amerikaanse Cornell University: "Fiat Money Inflation in France" (pdf).  Veel van de aangehaalde passages hieronder zijn uit dit boekje afkomstig.


De eerste golf assignats

Om alle interesten op de schuld te kunnen blijven betalen liet de regering onder koning Lodewijk XVI papiergeld drukken. Dit nieuwe geld werd "assignats" genaamd. Als symbolisch onderpand voor dit papiergeld werden de in beslag genomen landerijen van de kerk gebruikt. Daarbij decreteerde de koning dat alle burgers voortaan verplicht waren het nieuwe geld bij al hun betalingen te gebruiken.

Over de uitgifte van de eerste golf assignats schrijft Dickson White het volgende: 

Als eerste resultaat van deze uitgifte leek een droom bewaarheid te worden: de schatkist was in een klap verlost van een enorm stuk van haar lasten; een deel van de overheidsschuld was betaald; krediteuren werden aangemoedigd; de uitgifte van krediet leefde op; er was geld om dagelijkse kosten te betalen, en gezien dat een aanzienlijk deel van dit papiergeld op deze manier van de overheid in de handen van het volk belandde, namen de handelsactiviteiten toe en alle moeilijkheden schenen te verdwijnen.

De angsten van Necker en de voorspellingen van Maury en Cazalès leken volkomen ongegrond te zijn. En inderdaad, het is goed mogelijk dat, indien de overheden gestopt waren met de uitgifte [van papiergeld], men maar een klein beetje van de financiële kwellingen die achteraf ontstonden zou gevoeld hebben; de vierhonderd miljoen aan papiergeld zou dan eenvoudigweg de plaats hebben ingenomen van een gelijkaardige hoeveelheid geld in speciën. Maar al gauw bleken de kaarten in feite anders te liggen: de tijden werden moeilijker, en tegen het einde van september, amper vijf maanden na de uitgifte van de vierhonderd miljoen in assignats, had de overheid ze al opgemaakt en bevond ze zich opnieuw in nauwe schoentjes.


De deur naar inflatie zwaait open: nieuwe golven assignats

Op dezelfde manier als dat een beginnend drugsverslaafde verlossing vindt in zijn eerste roezen, hadden de assignats een oppeppend effect voor de economie van Frankrijk. Iedereen werd er dan ook lyrisch over.

Let op de parallel met wat we nu zien gebeuren met de euro, de dollar, en de staatsobligaties in de V.S. en in Europa:

Mensen dachten al snel opnieuw aan de oude remedie. Doorheen het ganse land klonk de roep naar een nieuwe uitgifte van papiergeld. Bedachtzame mensen echter herinnerden zich wat hun vaders hen hadden verteld over de verleiding van het drukken van papiergeld in de tijd van John Law, alsook de voorspellingen die zijzelf hadden gehoord in het debat over de eerste uitgifte van assignats, minder dan zes maanden daarvoor.  [White verwijst hier naar de Mississipi Bubble]  

In die tijd hadden de tegenstanders van papier voorspeld dat, eens de natie zich op het neerwaartse pad van inflatie bevond, ze niet meer in toom kon worden gehouden en dat meer uitgiften zouden volgen. De mensen die de eerste uitgifte hadden gesteund beweerden dat dit lasterlijk was: nu was de macht in handen van het volk en kon het dan ook een rem zetten op de uitgiften wanneer het dat maar wenste. 

Het 'succes' van de ene bailout roept al gauw om de volgende. Zo zien we ook nu in het Westen hoe na die eerste grote wankelende bank ook de andere vol met nieuw uitgegeven geld gepompt worden. En hoe daarna ook de landen 'too big to fail' worden, waarbij men oproept om ook die te 'redden' met nieuw schuldpapier.


Mirabeau, staatsman met gladde tong

Het politieke en intellectuele establishment, hoewel eerst nogal sceptisch, ging al gauw om ter hardst roepen om meer assignats.

Dickson White vervolgt:

De situatie in de Assemblée Nationale was dan ook chaotisch: een paar plannenmakers en dromers spraken zich luidkeels uit als voorstanders van papiergeld; veel van de meer oppervlakkige en volgzame burgers hadden de neiging toe te geven; de meer bedachtzamen zwommen tegen de stroom in. 

Die laatste houding was dan ook zeker te verwachten van graaf Mirabeau, beroemd staatsman die sinds jaar en dag vurig tegenstander van papiergeld was geweest:

Er was één man in de Assemblée Nationale die de druk had moeten kunnen weerstaan: Mirabeau. Hij was het populaire idool, de schitterende oreerder van de Assemblée en veel meer dan een geweldige spreker; hij had de natie door een aantal van haar grootste gevaren geloodsd door een stoutmoedigheid die aan het goddellijke grensde; in de vele conflicten had hij niet alleen retorische dapperheid tentoon gespreid, maar ook een briljant gevoel voor wat komen zou. Voor wat betreft zijn echte mening over een munt die niet inwisselbaar is [tegen goud of  zilver] kan er geen twijfel bestaan. Het was de mening die alle ware staatsmannen er op nahielden, voor zijn tijd en erna, in zijn eigen land, in Engeland, in Amerika, in iedere moderne natie.

Zo sprak hij in zijn brief aan Cerutti, geschreven in januari van het jaar 1789, nauwelijks zes maanden voor de eerste uitgifte van de assignats, over papiergeld als "Een broedplaats voor tirannie, corruptie en hersenschimmen; een waarlijke corrumpering van autoriteit tot delirium." In een van zijn vroegste speeches voor de Assemblée Nationale had hij het geld dat door Anson besmuikt werd gepromoot, "een lening aan een gewapende bandiet" genoemd, en zei hij er verder over dat "dat roemruchte woord, papiergeld, zou uit onze taal moeten worden verbannen".

Mirabeau bleek echter niet zo standvastig als verhoopt (pas na zijn dood zou duidelijk blijken waarom), en de legendarische oreerder draaide als een blad:  

In zijn private brieven die hij in dezelfde periode schreef, en die pas op een later tijdstip bekend werden gemaakt, toonde [Mirabeau] dat hij volledig op de hoogte was van de gevaren van inflatie. Hij gaf echter toe de druk: gedeeltelijk omdat hij het zo belangrijk vond om de landgoederen van de overheid snel aan het volk te verkopen, en om zo snel tot een grote klasse van kleine landeigenaars te komen die zweerden om de overheid die hen die landtitels gaf trouw te zijn; en gedeeltelijk, ongetwijfeld, vanuit een liefde voor onmiddellijk applaus eerder dan voor latere appreciatie; en, in het algemeen, vanuit de vage hoop dat de beker van de zware risico's die de overheid op die manier liep aan Frankrijk voorbij zou gaan.

Deze hoop werd tevens gekoesterd in het rapport van Montesquieu van 27 augustus 1790. Dit rapport steunde, met duidelijke weerzin, een nieuwe uitgifte van papier. Het verklaarde ook dat de oorspronkelijke uitgifte van vierhonderd miljoen, ondanks dat men er oorsponkelijk tegen was, een succes was geweest; dat assignats een economisch doel dienden, hoewel er gevaren aan verbonden waren. Als een climax kwam ten slotte de verklaring "we moeten het land redden."

Herkennen we hier niet al te goed het verhaal uit 2008, dat het redden van de grote financiële instituties pijnlijk maar noodzakelijk was geweest? En de verkondigingen in de media vandaag, dat het redden van Griekenland door het printen van geld onvermijdelijk en broodnodig was? Dickson White vervolgt zijn verhaal met een weergave van een toespraak van Mirabeau, over de kwestie van de assignats. Het is een speech waarvan de echo's nog dagelijks in de opiniestukken van de meest invloedrijke economische broodschrijvers te lezen zijn:   

In navolging van dit rapport gaf Mirabeau een van zijn krachtigste toespraken ooit. Hij gaf toe dat hij de uitgifte van assignats eerst gevreesd had, maar dat hij er nu op aandrong; dat de ervaring had uitgewezen dat de uitgifte van papiergeld zeer nuttig kon zijn; dat het rapport uitwees dat de eerste uitgifte van assignats een succes was geweest; dat de staat nu uit de problemen was; dat een ramp was voorkomen en dat de kredietwaardigheid nu een feit was. Vervolgens argumenteerde hij dat er een verschil was tussen het papiergeld dat recentelijk was uitgegeven en dat waaronder de natie zoveel had geleden in de tijd van John Law; hij verklaarde dat de Franse natie nu verlicht was geworden en hij voegde daaraan toe "Nu is het niet meer mogelijk dat patriotten en weldenkende mensen door subtiliteiten worden misleid in deze kwestie."

En hij vervolgde: "We moeten afmaken waar we aan begonnen zijn" en verklaarde dat er nog één grote uitgifte van papier moest komen, gegarandeerd door de landerijen van de natie en door het vertrouwen van het Franse volk. Om te laten zien hoe praktisch het systeem was stond hij er op dat van zodra het papiergeld te overvloedig aanwezig zou zijn het zou moeten geabsorbeerd worden door snelle aankopen van nationale landerijen; en hij maakte een erg treffende vergelijking tussen dit zelfregulerende systeem en de regens die in vlagen over de aarde neervallen, die in aangezwollen rivieren in de zee worden geloosd, vervolgens in de lucht verdampen om ten slotte zich opnieuw over de aarde te verspreiden in vruchtbare buien. Hij voorspelde dat het verbluffende succes van dit papiergeld de leden verrast zou doen opkijken en dat er nooit teveel van zou bestaan.

Mirabeau was maar een van de vele politici, economen en andere publieke intellectuelen en redenaren die de smaak van het snelle geld flink te pakken hadden gekregen. Laten we er nog even dat andere beroemde werk over de Franse revolutie bij nemen, Edmund Burkes "Reflections on the Revolution in France". Burke schrijft er, over de Franse politici en economen:

Deze heren geloven misschien niet zo erg in de mirakelen van het vrome leven, maar het staat buiten kijf dat ze een onwrikbaar geloof hebben in de magie van de heiligschennis. Is er een schuld die op hen drukt?—geef assignats uit. ... Hebben ze een vloot schepen nodig?—Assignats. Het enige meningsverschil tussen hen gaat over of er een grotere of kleinere hoeveelheid assignats op de schouders van het grote publiek moet geladen worden. Zelfs die lieden wiens gezond verstand en kennis van economie voldoende argumenten biedt tegen deze waanbeelden, besluiten hun pleidooi steeds met het voorstel meer assignats uit te geven. Ik veronderstel dat ze de taal van assignats wel moeten spreken, aangezien er geen andere begrepen wordt. Alle slechte ervaringen met dit geld ontmoedigt hen niet in het minst. Hebben de oude assignats geen marktwaarde meer? Wat is de remedie? Schrijf er nieuwe uit. (Burke, p. 265)

Hoe herkenbaar is deze roep om meer schuldpapier niet! Laten we bij wijze van voorbeeld even econoom Paul de Grauwe aan het woord, een van de meest vooraanstaande economen die België rijk is. Dit zei hij op 11 maart 2010:

De overheid heeft adequaat gereageerd op de huidige crisis door schuld uit te geven. De fouten uit de jaren dertig zijn niet herhaald. Maar de tekorten mogen zeker niet versneld weggewerkt worden, anders verzeilen we in een nieuwe recessie.


Hyperinflatie en prijscontroles

Na de roes van het uit niets gecreërde papiergeld volgde de onvermijdelijke kater. Nieuwe uitgiftes assignats gaven niet het verhoopte resultaat, en hun waarde begon steeds harder weg te smelten. De opgelegde prijscontroles maakten de economische crisis nog dieper, met tekorten en protesten tot gevolg.

Wat volgde op de fase van oeverloos geld drukken is een klassiek scenario van exponentiële inflatie: tussen 1790 en 1795 verloren de assignats 80% van hun waarde. De omvang van de fraude met het geld werd voor iedereen duidelijk, en de kunstmatig opgeblazen economie van Frankrijk ging tegen een hoog tempo inkrimpen tot een activiteit die meer in lijn lag met dat van een land uitgeput door decennialange oorlog en verspilling. Het was uiteraard de bevolking die hier het meest onder leed.

Echter dit was nog maar het begin van de rampspoed. Want wat deed de overheid in antwoord op de populaire roep om meer koopkracht? Wel, eerder dan het geld zelf te repareren, ging ze de producenten van basisgoederen onder druk te zetten door vaste prijzen op te leggen. Dit draaide uit op ongeziene tekorten en nog meer armoede. Laten we er even een klassieker uit 1861, "The Popular History of England" bij nemen:

De boeren hielden hun oogst in hun schuren; de handelaren hielden hun suiker in hun warenhuizen; de zeepkokers maakten geen voorraden aan om de winkeliers mee te voorzien. Ze hielden [immers] niet van de munt waarin ze moesten betaald worden in ruil voor hun goederen [i.e., de assignats]. ... Als een onvermijdelijk gevolg [van het inflatoire beleid] waren de nominale prijzen van ieder levens- en huishoudmiddel massaal verhoogd. ... De prijs van de lonen bleef echter gelijk, want er was een overaanbod aan arbeidskrachten door de algehele onderbreking van de productie en handel.

De wasvrouwen van Parijs gingen naar de Conventie om te zeggen dat de zeep zo duur was dat ze hun activiteiten moeten stopzetten. "We willen zeep en brood", riepen de blanchisseuses van de Seine. ... Furieuze vrouwen omsingelden kruideniers, met de eis om suiker. De angstige kruideniers rolden de suiker op straat, en de burgersvrouwen wogen het tegen tweeëntwintig sous per pond. Sommigen betaalden; sommigen hielpen zichzelf zonder betalen, en de bleke winkelhouders keken hulpeloos toe. Want had [revolutionair] Marat niet in zijn dagboek geschreven dat er een eind zou komen aan de hoge prijzen als een paar winkels zouden geplunderd worden, en er een aantal winkeliers aan hun eigen gevel zouden worden opgeknoopt?

De winkeliers echter waren wel bereid tot handel drijven als ze in metalen geld werden betaald. Tegen deze "onpatriottische bourgeoisie" ontwikkelde de Conventie een sterke remedie. Ze verklaarde dat wie goud of zilver inruilde tegen meer dan de nominale waarde van de assignats zes jaar de gevangenis in moest. De laatste stap in deze richting was het vastleggen van een maximumprijs op alle landbouwproductie en op alle handelsgoederen. (Charles Knight, p. 274)

Over deze "Wet van het Maximum" schrijft Andrew Dickson White (2):

Het eerste resultaat van Het Maximum was dat men op iedere mogelijke manier de vaste opgelegde prijs ging proberen ontwijken, en de boeren gingen zo min mogelijk productie declareren als ze maar konden. Hierdoor nam de schaarste toe, en de bewoners van de grote steden werden op rantsoen gezet. Er werden tickets uitgegeven die de eigenaar ervan toelieten om tegen de officiële prijs een bepaalde hoeveelheid brood of suiker of zeep of hout of kolen te bekomen om de onmiddellijke noden te lenigen.

Historicus Florin Aftalion vult aan:

De schijnbaar onophoudelijke prijsstijgingen en de toenemende tekorten aan basisgoederen mondde uit in wijdverbreide rellen, waarbij menigtes van enorm verarmde mensen steeds radicalere eisen stelden. In de Assemblée, in de clubs en in de pers zaten er mensen die hun spreekbuis werden en zo de wil van het volk vertegenwoordigden. De 'suikercrisis", die aan het begin van 1792 uitbrak, was hier een zeer levendig voorbeeld van. Gedurende de maand januari steeg de prijs van suiker in Parijs plotsklaps, van ongeveer 22 tot 25 sous per pond tot 60 sous per pond. (Aftalion, p. 110)

Afwikkeling: de Franse Revolutie en Napoleon

Nieuwe truken met papiergeld haalden niets uit, en de wanhopige Franse bevolking kwam de straat op in wat een van de gewelddadigste politieke omwentelingen uit de geschiedenis zou worden. Uiteindelijk zorgde Napoleon opnieuw voor wat meer economische stabiliteit, door de vereisen dat de Franc opnieuw door goud gedekt wordt (en dus niet naar believen kon worden bijgedrukt).

De aanhoudende inflatie betekende een gigantische inkomenstransfer (80% en meer) van de burgers naar de staat. De historische rellen van mei 1795 waren een opstand hiertegen, door een bevolking die nauwelijks iets meer te verliezen had.

De (ondertussen republikeinse) regering probeerde de dijkbreuk van de geldwaardevermindering tegen te houden door in 1796 aan een verschroeiend tempo een nieuw soort papiergeld te gaan drukken, de mandats, maar dat mocht niet baten: de bevolking snapte dat het om hetzelfde fenomeen ging en al heel snel waren ook de mandats waardeloos geworden. Noodgedwongen verklaarde daarom de regering in februari 1797, vier maanden na de uitgifte van de mandats, dat noch de assignats, noch de mandats nog langer als officieel betaalmiddel mochten worden gebruikt.

Andrew Dickson White besluit:

Zo eindigde het rijk van het papiergeld in Frankrijk. De vijfentwintighonderd miljoen mandats werden op de afvalberg gegooid, samen met de eerder uitgegeven vijfenveertigduizend miljoen assignats. Het land, zowel rijk als arm, werd over de gehele lijn in de financiële rampspoed gestort.

En nog:

Dit was de geschiedenis van Frankrijk zoals ze zich logisch ontwikkelde volgens de wetten van de natuur. Dat is, in meer of mindere mate, wat er altijd is gebeurd als men oninwisselbaar papiergeld uitgaf, papier dat werd uitgegeven volgens de grillen of de belangen van de wetgevende vergaderingen, eerder dan [dat men een geld gebruikte en rechtvaardigde] volgens standaarden van permanente, intrinsieke waarde, eerder dan dat men een geld gebruikte dat tot stand is gekomen met medewerking van de gehele commerciële wereld. We kunnen redelijkerwijs verwachten dat ditzelfde resultaat [van hyperinflatie en economische rampspoed] altijd weer opnieuw zal worden geproduceerd, tenminste tot de wil van God in het universum wetten doet ontstaan die radicaal verschillen van diegene waaraan alles momenteel gehoorzaamt.

De omgeving van door inflatie veroorzaakte economische en sociale chaos was de context waarin Napoleon aan populariteit kon winnen. In het jaar 1800 richtte hij de Banque de France op, waaronder opnieuw een geldstandaard werd ingevoerd die inwisselbaar was in edelmetaal (goudstandaard). De Franc werd vastgelegd als inruilbaar tegen 5 gram zilver van de kwaliteit 900/1000, en de goud/zilver wisselkoers werd wettelijk vastgelegd op 1:15,5 . Dat was het begin van 100 jaar relatieve monetaire stabiliteit in Frankrijk (eindigend in 1913, aan de vooravond van WWI). Door beroep te doen op inkomsten van rechtstreekse belastingen en de buit van oorlogsplunder daalde onder Napoleon de staatsaanslag op het inkomen van de burgers tot ongeveer 30%.

De vreselijke kater van de assignats zorgde voor een groot wantrouwen bij het Franse publiek voor papiergeld in het algemeen (Ook Napoleon kreeg de jonge knapen in het verarmde Frankrijk slechts zo ver om voor hem te vechten door hen in zilveren munten te betalen). Het wantrouwen in papiergeld is overigens de reden waarom Frankrijk tot op de dag van vandaag nog steeds een van de landen is waar het meeste goud per kapita in privaat bezit wordt gehouden.


De les

Laten we even kijken naar de parallellen tussen het Frankrijk van de late 18e eeuw, en het Europa van nu. De hyperlinks in de tekst dienen als bronvermelding en voor meer achtergrondinformatie.

Oplopende Staatsschuld

Het Frankrijk van de 18e eeuw kampte met een hoge staatsschuld die steeds verder opliep. Vandaag in het Westen is dat niet anders: de staatsschuld voor de eurozone bedroeg in 2008 nog 69,4% van het bruto binnenlands produkt, in 2009 was het al aangezwollen tot 78,7% van het bbp, en de verwachting is dat het gemiddelde tekort in de Eurozone voor 2010 zal oplopen tot maar liefst 84% van het bbp (zie hier een interactieve kaart). De recente bailout voor Griekenland en de komende bailouts voor andere landen zullen deze schuld exponentieel doen stijgen. En 84% is al astronomisch hoog. Ter vergelijking, in het Argentinië van 1999, twee jaar voor de bankrekeningen van de bevolking werden bevroren (corralito), bedroeg de staatsschuld van het land 49% van het bbp.

Opgeteld zijn de jaarlijkse begrotingstekorten binnen de eurozone nu opgelopen tot 1,6 biljoen euro, ofte 6,3% van het bbp. Om dit even in perspectief te plaatsen: twee jaar voor de hyperinflatie in Weimar Duitsland, na het "London ultimatum" van 1921, bedroeg de oorlogsschuld van Duitsland ongeveer 100% van het bbp, af te betalen tegen 5% van het bbp per jaar (ik heb geen cijfers van de totale schuld gevonden).

"Nieuw geld moet rollen"

Zoals we gezien hebben zocht de Franse overheid een uitweg uit haar schulden door steeds maar geld bij te drukken. In Europa is het niet anders.

In 2007 beslisten de overheden om niet alleen hun eigen hachje te redden door altijd maar meer schuldpapier uit te schrijven (staatsobligaties uitgeven of euro's lenen bij de ECB), maar om daarbovenop ook de grote banken als "too big to fail" te bestempelen. Daarmee Nu zijn deze banken enorm kwetsbare mastodonten. Zo bedragen de activa van Dexia alleen al 180% van het bruto binnenlands product van België. Fortis zit boven de 300%. Als zo'n grote bank nu op het randje van bankroet staat, dan is het vrijwel onvermijdelijk dat het moederland van die bank failliet gaat door het te proberen redden.

Door in 2007 te beslissen dat hun banken "too big to fail" zijn hebben de Europese staten zichzelf dus zwaar in de nesten gewerkt. Want onze de facto insolvabele banken hebben namelijk niet alleen schuldpapieren van inkomensonzekere burgers in hun activa ingeschreven (de goedkope leningen waar ze bekend voor staan en waar hun hoge winsten vandaan komen), ze hebben ook op grote schaal schuldpapier van de buurlanden (staatsobligaties) aangekocht. Als nu die buurlanden met torenhoge staatsschuld beginnen te wankelen, dan krijgen hun staatsobligaties al gauw de status van "rommel" mee. ...waardoor onze eigen banken in grote problemen komen!

Met andere woorden, om te voorkomen dat de banken van je eigen land failliet gaan, moet je zorgen dat je buurlanden niet failliet gaan. Immers, als je dat toelaat hebben je eigen banken plots zeer veel waardeloos papier in hun boeken staan. Hierdoor verliezen hun aandeelhouders en uiteindelijk ook klanten het vertrouwen, komt er een bank run—iedereen vraagt zijn geld terug aan de bankiers—en moet de overheid massaal geld in de bank pompen om te voorkomen dat ze omvalt (voor meer over bank runs, zie hier—zie ook de Times van 2 mei 2010 over bank runs in Griekenland). Hierdoor schiet de staatsschuld omhoog, waardoor het land zich plots in dezelfde positie als het buurland dat het niet heeft willen "helpen".

De Europese staten zitten nu tussen hamer en aambeeld, waarbij de enige uitweg om hun eigen failliet nog een tijdje uit te stellen is om zowel hun eigen banken als de buurlanden te blijven voorzien van vers krediet. En vanwaar komt dit krediet? Van de Europese Centrale Bank, die de macht heeft om uit het niets euro's te creëeren, ofwel rechtstreekse, door "stimuluspakketten" in noodlijdende banken, bedrijven of overheden te pompen, ofwel onrechtstreeks, door staatsobligaties en ander papier te aanvaarden als onderpand voor nieuwe leningen aan de banken.

Waardevermindering van het geld

Onder het regime van Lodewijk de zestiende daalde de waarde van de Franse Franc eerst geleidelijk aan en dan, naarmate het voor het publiek steeds duidelijker werd dat de overheid niet zou ophouden nieuwe assignats bij te drukken om de steeds oplopende schulden af te betalen, steeds sneller, tot het punt van hyperinflatie. Eenzelfde fenomeen was te zien in Weimar Duitsland, waar de waardevermindering van de mark geleidelijk aan begon in 1918 om dan uiteindelijk vier jaar later om te slaan in zware inflatie en hyperinflatie in 1923. Opmerkelijk daarbij is dat tot 1922 de daling van de koopkracht van de mark niet meer bedroeg dan 6%.

Hier in de eurozone zien we dat er in 2008 reeds geflirt werd met de 4% inflatie, een niveau even hoog als dat van Argentinië in 1994, zes jaar voor de overheid de bankrekeningen bevroor en acht jaar voor het land kreunde onder een bijna-hyperinflatie. De situatie in Amerika is overigens niet beter, een blik op de dramatisch stijgende voedselprijzen zegt al veel.

Zelfs de Bank for International Settlements, de mediaschuwe organisatie in Bazel wiens raad van bestuur bestaat uit 19 van de belangrijkste centrale bankiers ter wereld, erkent dat inflatie onvermijdelijk is. Zo staat in een recente paper van het instituut, "The future of public debt: prospects and implications", het volgende te lezen:

Wanneer de bevolking haar grens bereikt en niet langer bereid is om staatsschulden aan te houden, dan zou de overheid moeten overgaan tot monetarisatie van de schuld [dwz. geld printen uit het niets]. Het resultaat, in lijn met de kwantiteitstheorie van het geld, is inflatie. En de anticipatie dat dit zal gebeuren, doordat investeerders het risico om geld en staatsobligaties opnieuw gaan inschatten, kan ook leiden tot een toename in inflatie vandaag. In zo'n omgeving zou een gevecht tegen stijgende inflatie door een strak monetair beleid niet werken, aangezien stijging van de rentevoeten zou leiden tot steeds hogere rentevorderingen op de staatsschuld, wat leidt tot hogere schulden. Dit alles zou het moment waarop de schuld gemonetariseerd wordt nog dichterbij brengen."

Wat betekent dit in mensentaal? Het volgende. Als de vraag naar staatsobligaties daalt, dan moet de overheid, wil ze vermijden failliet te gaan, geld uit het niets gaan bijdrukken om haar schulden te blijven betalen. Dit veroorzaakt inflatie, geldwaardevermindering. De broeksriem aanhalen en knippen in de uitgaven van de staat (waardoor het aanbod geld zou dalen en de rente zou stijgen) zou niet veel uithalen, aangezien hogere rentes ook hogere rentes op de staatsschuld betekenen. Daardoor zou het nog veel moeilijker worden om de staatsschuld af te betalen. En dat zorgt er dan weer voor dat (opnieuw, als de overheid niet wil failliet gaan) de nood om geld te creëren uit het niets nog prangender wordt.

Een harde maar zeer juiste analyse is dit, waardoor dus blijkt dat de centrale bankiers eigenlijk wel weten waar dit straatje toe leidt. Waarschijnlijk zitten die al voorbij de euro te denken aan het volgende supranationale project, een papiergeld waar de dollar, euro, en mogelijks nog ander munten in samengesmolten zitten. Een analyse van deze belangrijke paper van de Bank for International Settlements is te lezen op Seeking alpha.

Vlucht naar ander fiatgeld

We zagen dat ten tijde van de misère met de assignats, de overheid op het idee kwam om een ander soort papiergeld te drukken (de mandats). Dit in de hoop dat het vertrouwen in het papiergeld weer zou aanzwengelen en dat de inflatie zou stoppen. Dat bleek echter niet te werken, omdat ook de mandats niets meer waren dan papier. Ook nu circuleren er plannen om een nieuw soort papiergeld te creëren, dat alle problemen die gepaard gaan met de dollar en de euro in een klap van tafel zouden vegen. Ook dat zal echter een illusie blijken. Waarde kan je nu eenmaal niet creëren met de drukpers, net zomin als dat alchemisten goud konden creëren om hun schulden af te betalen.

Het IMF, dat de laatste tijd noodgedwongen haar goud aan het verkopen is, kan met haar 700 miljard aan kapitaal onmogelijk de meubels van de V.S. en Europa blijven redden. Twee lege dozen in een nieuwe grote doos... blijven even leeg. Als zo'n supranationale munt er komt zullen we in ieder geval niet opkijken als de waarde ervan blijft eroderen als de Argentijnse peso dat de laatste jaren heeft gedaan. Het zal er wel voor zorgen, als men in dit opzet slaagt (wat niet noodzakelijk hoeft) dat de macht die vroeger veel meer op nationaal niveau zat (iedere overheid controleerde zijn eigen financieel beleid) steeds meer zal geconcentreerd zitten rond een klein clubje bankiers en internationale politieke figuren.

Moraal van het verhaal?

Hoe kan de episode van de Franse inflatie ons nu concreet helpen in ons dagelijks leven? Dit is mijn interpretatie, voor wat ze waard is: om de koopkracht van je kapitaal te behouden in de precaire tijden die komen, hou slechts een minimum aan papiergeld aan, blijf weg uit de aandelenmarkten, diversifieer in edelmetaal en grondstoffen, en denk toch een paar keer na vooraleer je vandaag de dag je geld toevertrouwt aan bankiers. Ik bereid me stilaan ook voor op tijdelijke tekorten in de winkels door een permanente voorraad van drie maand aan levensmiddelen op te bouwen. Waanzin? Kijk maar eens naar de situatie in Ijsland, V.K., Venezuela, Argentinië. Daarbij, ooit eet ik het toch op, denk ik zo, dus waarom niet inslaan nu het nog goedkoop en overvloedig is.

Maar het zal allemaal zo'n vaart wel niet lopen, denk je misschien. Wel, als de basis voor vertrouwen in een land of organisatie niet meer aanwezig is (wat zeker het geval is in Europa en de V.S., met enorm kwetsbare economieën die bol staan van de schulden—zie hier voor grafische voorstelling), dan kan een kleine barst al genoeg zijn voor een dijkbreuk. Dat kan erg snel gaan. Zo verdiende in 2001 de gemiddelde Argentijnse werkmens het equivalent van $ 841 per maand, het hoogste loon van Zuid-Amerika. Een jaar later was dat nog slechts $ 230, een daling van 73%.

Ok, zeg je nu misschien, maar hoe komt het dan dat vrijwel niemand aan de alarmbel trekt? Denk even mee aan waar het meeste van de informatie over de economie in onze kranten vandaan komt. Politici? De politici die aan de macht zijn kunnen weinig garen spinnen op de boodschap dat het land failliet is en de banken bankroet. Verder zijn er ook de bankiers en de daaraan verbonden beleggingsadviseurs. Ook deze mensen hebben er alle baat bij te doen alsof er niets aan de hand is, zo lang het duurt verdienen ze immers goed geld. Academici? Die worden betaald en gereguleerd door de overheid, dus ook daar hoef je je doorgaans niet aan pijnlijk confronterende analyses van de politiek van de voorbije jaren te verwachten. Kortom, in het algemeen doet het spreekwoord diens brood men eet, diens woord men spreekt behoorlijk zijn werk, en dat in het voordeel van de status quo.(3)

Wanneer zal het mensen dan beginnen dagen dat over een paar jaar niets meer hetzelfde zal zijn als vandaag? Dat is de vraag die onlangs werd gesteld aan auteur Fernando Aguirre, ervaringsexpert uit Argentinië. Zijn antwoord:

Het breekpunt was de devaluatie. Als het geld nog maar 33% waard is van wat het vroeger waard was, en als de inflatie het snel doet slinken naar 25%, dan weet je dat niets meer hetzelfde zal zijn. In de klas stond in ons handboek sociologie het verschil uitgelegd tussen de eerste wereld en de derde wereld (of de "ontwikkelingslanden" zoals men ze nu noemt). Ik werd er behoorlijk neerslachtig van toen ik besefte dat we feitelijk een derdewereldland geworden waren.

In het algemeen zou ik dus zeggen dat de devaluatie van het geld en de president die ontslag nam en moest ontsnappen in een helicopter een vrij duidelijk teken was dat niets meer hetzelfde zou zijn. Tegelijk zijn er ook andere zaken die je niet plots beseft maar waar je je geleidelijk aan aanpast. De [toenemende] misdaad was iets wat ons toch ook nog het meest heeft verrast, en dat is waarom ik veel hamer op misdaadpreventie en het belang van zelfverdediging.

Laten we als afsluiter nog even een citaat aanhalen van John Maynard Keynes, de meest invloedrijke econoom van de twintigste eeuw en leermeester van onder andere Ben Bernanke, voorzitter van de Amerikaanse centrale bank— a.k.a. 'Helicopter Ben'. Keynes was de econoom van de stimuluspakketten, die het idee verdedigde dat de economie van een land een soort grote motor is, en dat je er steeds voldoende vers (nieuw, uit het niets gecreërd) geld in moet injecteren om te zorgen dat ze goed blijft draaien en verder groeit. ...Wat, zoals iedere ondernemer weet, natuurlijk klinkklare onzin is: "spending your way to prosperity", zegt men wel eens, "is like fucking your way to virginity". De stimuluspaketten van de laatste jaren, alsook het idee van een wereldpapiergeld, zijn zo sterk op Keynesiaanse leest geschoeid dat men het nu al heeft over de Keynesiaanse wedergeboorte van 2008-2009. Keynes is dus weer helemaal "in" (zie ook hier en hier.).

Echter ook Keynes zelf moet geweten hebben dat zijn theorieën niet helemaal kies waren. Dit is wat de man schreef in 1919:

Door een voortdurend proces van inflatie kunnen overheden in het geheim en ongemerkt een belangrijk deel van de welvaart van hun burgers confisqueren. Hiermee confisqueren ze niet alleen, ze confisqueren bovendien op een arbitraire manier. En hoewel het proces tot de verarming van velen leidt, zorgt het er ook voor dat er enkelen zijn die rijk worden.

Dat is wat vandaag gebeurt met ons geld, ondanks de mythe van het tegendeel. Het is daarom een goed idee ook te doen wat de supperrijken aan het doen zijn, namelijk het afstand nemen van ongedekt papier- en elektronisch geld.

Epiloog

Op 21 januari 1793 werd Koning Lodewijk de Zestiende publiekelijk onthoofd. Zijn inflatoire regime werd voortgezet door de regeringsleiders van de eerste Franse Republiek. En graaf Mirabeau? Die stierf enige tijd daarvoor al, op 2 april 1791, nog geen twee jaar na zijn roemruchte papiergeld-toespraak. De officiële doodsoorzaak was een ontsteking van de hartzak, maar er circuleren hardnekkige geruchten (die zelfs uit de autopsiekamer afkomstig schenen te zijn) dat hij in feite vergiftigd was.

Het wordt gezegd dat Mirabeaus begrafenis 300.000 mensen op de been bracht. De nationale rouw om de staatsman met de zilveren tong sloeg echter om in woede en consternatie, toen men in november 1792 een geheime bergplaats ontdekte in de woning van de gevluchte koning Lodewijk de zestiende. In die nis zaten documenten waaruit bleek dat Mirabeau, samen met andere prominente politici, zich door de koning voor een royaal pensioen had laten omkopen. De regering besloot daarop zijn lijk uit het prestigieuze Panthéon te verwijderen, en het standbeeld van Mirabeau werd vernietigd.




Met dank aan de hulp van Renilde, Jeroen, Steven, Thomas, Maarten, Xavier, en Yannick. Alle fouten blijven de mijne.


Voetnoten

(1) Ondanks Frankrijks reputatie als koloniale grootmacht zag haar financiële situatie er dus in werkelijkheid maar beroerd uit. Want niet alleen kampte Frankrijk tegen het einde van de achttiende eeuw met een grote schuld als erfenis van heersers die het graag breed lieten hangen zoals Lodewijk XIV, deze schuld werd ook nog eens flink opgeblazen door de oorlogszucht van diens erflaat Lodewijk de Zestiende. In 1763 had de coalitie waar Frankrijk deel van uitmaakte de zevenjarige oorlog verloren aan Groot-Brittannië en Pruisen, en de Franse vorst zinde op wraak. Niets leek hem zoeter dan de Engelsen een loer te draaien door de opstand in Amerika, hun grootste kolonie, te ondersteunen. En zo gebeurde het, met een Frans-Amerikaanse coalitie die Frankrijk naar verluid 1 miljard livres dieper in de schulden stak.
De gelijkenissen met de actualiteit liggen hier feitelijk voor het oprapen: we herinneren ons de recente fraude met de Griekse nationale boekhouding, alsook hoe de V.S. en Europa zich door uitgifte van staatsobligaties in de schulden steken.
Voor een opmerkelijke parallel tssn de stijgende rentes op overheidsobligaties in het Frankrijk van de 18e eeuw en die in bv. Griekenland vandaag, vergelijk p. 96 van Stasavage's boek met de grafieken in bv. Mish's "Greece Budget Gap Worse than Feared".


(2) De effecten van prijscontroles zijn universeel en overal in de geschiedenis terug te vinden. Hier is wat gebeurde in het Argentinië van 2007: "Argentina suffers beef shortage due to price controls". Zie ook dit artikel in Slate Magazine: Cry for Me, Argentina (and Russia and China): The return of price controls..


(3) Het is natuurlijk ook zo dat vele mensen ervan uitgaan dat "de dingen" nu eenmaal zullen blijven voortkabbelen zoals ze dat in hun herinnering altijd hebben gedaan. De generatie die het meest op de publieke opinie weegt is die van de babyboomers, een generatie die in hun leven geen militaire conflicten hebben meegemaakt, geen economische depressies, maar integendeel een zeer lang uitgesponnen (helaas voor een groot stuk kunstmatige) groei in de economie met daarbij de droom dat de overheid voor hen zou zorgen eens ze met pensioen gaan. En het is nu eenmaal niet leuk te moeten toegeven dat je beeld van de wereld in feite op een illusie is gebouwd.



Geraadpleegde werken

Een niet uitputtende lijst van geraadpleegde werken, geordend volgens de chronologie van de tekst:

> Andrew Dickson White, "Fiat Money Inflation in France" (pdf)

> R.J. Knecht, "Renaissance Warrior and Patron: The Reign of Francis I"

> R.J. Knecht, "Francis I" (m.n. p. 127 e.v.)

> Florin Aftalion, "The French Revolution, an economic interpretation" (p. 110 e.v.)

> Larry Neal, "War finance, Volume 1" (p. 251 e.v.)

> Jesus Huerta de Soto, "Money, Bank Credit, and Economic Cycles" (pp. 110-111)

> Munro Price, "Preserving the Monarchy" (p. 55 e.v.)

> Olwen F. Hufton, "Europe: Privilege and Protest, 1730-1789" (p. 238 e.v.)

> David Stasavage, "Public debt and the birth of the democratic state" <

> Edmund Burke, "Reflections on the Revolution in France"

> Nathan K. Lewis, "Gold: the Once and Future Money" (pp. 33-34)

> Neil Schaeffer, "The Marquis de Sade: a life" (p. 409)

> Antoine De Baecque: "Glory and Terror: Seven Deaths Under the French Revolution" (pp. 15-37)

> Jeremy Bentham, "The Correspondence of Jeremy Bentham" (p. 221)

> P.F. Willert, red., "The Cambridge Modern History"(pp. 703-04)

> Paul D. Van Wie, "Image, History, and Politics: the coinage of modern Europe"(pp. 8-10)

Geoffrey Ellis, "Napoleon" (pp. 70-72)

> Kenneth Mouré, "The Gold Standard Illusion: France, the Bank of France, and the International Gold Standard 1914-1939" (p. 22-23)

> Andrew Freeman, red., "The Compromising of Louis XVI" (pp. 28-29)



NOOT — De inhoud van dit artikel kan in geen enkel opzicht beschouwd worden als investeringsadvies. In concreto betekent dit dat de inhoud van dit artikel niet beschouwd kan worden als een aanbeveling hetzij om een bepaald effect en/of financieel instrument te kopen en/of te verkopen, hetzij om te participeren in een bepaalde trading en/of investeringsstrategie. Elke actie die door de bezoeker van deze site ondernomen wordt op basis van de informatie op de site is de uiteindelijke verantwoordelijkheid van de bezoeker. Consulteer steeds uw investeringsadviseur bij het nemen van beslissingen op basis van de informatie op deze site. Tuur Demeester kan al dan niet posities in effecten en/of financiële instrumenten aanhouden die vermeld worden in dit artikel.